Utrzymywanie gadów w niewoli jest często podejmowane w celu rozmnażania danego gatunku. Podstawowym warunkiem wstępnym udanej hodowli jest znajomość płci zwierząt. Dodatkowo informacja ta jest konieczna, ponieważ u wielu gatunków osobniki tej samej płci mogą wykazywać zachowania terytorialne, szczególnie po osiągnięciu dojrzałości płciowej, co w najgorszych przypadkach może skutkować zachowaniem agresywnym.
Chociaż wiele gadów, w tym liczne gatunki węży, wykazuje wyraźny dymorfizm płciowy, rzadko jest on widoczny u osobników młodocianych. U wielu gatunków dymorfizm płciowy staje się w pełni wyrażony dopiero po osiągnięciu dojrzałości płciowej (Zdj. 1). Wyraźnym przykładem są anakondy (rodzaj Eunectes), u których dorosłe samice rosną wielokrotnie większe niż samce. Innym przykładem jest trwożnica Waglera (Tropidolaemus wagleri), u której oprócz dymorfizmu płciowego występuje także dichromatyzm płciowy — zależna od płci różnica w ubarwieniu i wzorze.
Podczas gdy określenie płci u dorosłych osobników wielu gatunków jest stosunkowo proste, staje się ono trudne u osobników podrosłych lub młodocianych. Prawidłowa identyfikacja płci świeżo wyklutych osobników jest szczególnie istotna, ponieważ zwierzęta te są zazwyczaj przekazywane nowym opiekunom już na tym wczesnym etapie.
Istnieje kilka manualnych metod określania płci, z których każda często ma swoje wady.
1. Popping
Tak zwana technika „popping” polega na manualnym wywinięciu hemipenisów samców węży z kieszeni hemipenalnych (Zdj. 2). Wadą tej metody jest fakt, że często może być stosowana jedynie u bardzo młodych węży, ponieważ u starszych osobników hemipenisy nie mogą już zostać wywinięte. Istnieje również znaczne ryzyko urazu okolicy kręgosłupa wskutek zginania ogona oraz wywierania nacisku bezpośrednio dystalnie od kloaki. Ponadto zawsze istnieje ryzyko błędnej identyfikacji, ponieważ samce mogą zostać nieprawidłowo sklasyfikowane jako samice, jeśli wywinięcie hemipenisów się nie powiedzie.
2. Sondowanie (Probing)
Sondowanie polega na wprowadzeniu metalowej sondy do kieszeni hemipenalnej lub hemiklitoris dystalnie od kloaki. Głębokość wprowadzenia mierzy się liczbą łusek podogonowych, które mija sonda. Głębsze kieszenie hemipenalne samców węży pozwalają na dalsze wprowadzenie sondy. Główną wadą jest to, że sondowanie bardzo małych węży jest po prostu niewykonalne ze względu na ryzyko urazu, takiego jak perforacja hemiklitoris u samic (Zdj. 3). Zawsze istnieje również ryzyko błędnej identyfikacji, które może wystąpić w obu kierunkach.
3. Ocena wizualna
Niektóre cechy mogą wskazywać na płeć węża bez dalszej manipulacji. Należą do nich na przykład kształt ogona lub widoczne cechy płciowe, takie jak kieszenie hemipenalne na łuskach grzbietowych u połozowatych (Zdj. 4). Metody te wymagają jednak znacznego doświadczenia, są wysoce zawodne i powinny być stosowane z dużą ostrożnością.
Ze względu na liczne wady metod klasycznych opracowaliśmy metodę opartą na biologii molekularnej, która umożliwia wiarygodne określanie płci u wielu gatunków. Metoda ta wykrywa specyficzne geny na chromosomie W samic węży (Zdj. 5). Odpowiednimi materiałami do badań są wylinki, wymazy z błony śluzowej lub krew EDTA. Zalety są oczywiste: określenie płci może być przeprowadzone niezależnie od wieku i nie wiąże się z ryzykiem urazu. Pobranie próbki jest bardzo proste i dlatego nie stwarza trudności dla opiekunów węży.
Naszą metodę z powodzeniem zastosowaliśmy już u ponad 80 gatunków węży i nadal rozszerzamy naszą ofertę. Genetyczne określanie płci jest obecnie dostępne dla żmij, żmij jamistogłowych oraz większości gatunków połozowatych. Wszystkie powszechnie utrzymywane gatunki, takie jak węże zbożowe, lancetogłowy (Lampropeltis) i węże typu hognose, mogą być wiarygodnie oznaczane pod względem płci. Jesteśmy w tracie opracowywania odrębnej metody dla boa i pytonów, aby w przyszłości wprowadzić badanie genetyczne w kierunku określenia płci dla tych grup.
Podsumowanie
Określanie płci u węży, szczególnie u świeżo wyklutych osobników, od dawna stanowiło wyzwanie. Nowe badanie genetyczne jest obecnie bezpieczną i wiarygodną alternatywą dla metod tradycyjnych.
Gregor Geisler
Literatura uzupełniajaca
Pyron RA, Burbrink FT, Colli GR, de Oca AN, Vitt LJ, Kuczynski CA, Wiens JJ. The phylogeny of advanced snakes (Colubroidea), with discovery of a new subfamily and comparison of support methods for likelihood trees. Mol Phylogenet Evol. 2011 Feb;58(2):329-42. doi: 10.1016/j. ympev.2010.11.006.
