Choroby uszu u królików to częsty problem w praktyce klinicznej małych ssaków. Niestety, zazwyczaj są one stwierdzane przypadkowo podczas badania klinicznego. W większości przypadków zapalenie ucha dotyczy stanu zapalnego jednej lub kilku struktur ucha, i podobnie jak u psów i kotów można je podzielić na zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa), zapalenie ucha środkowego (otitis media) lub zapalenie ucha wewnętrznego (otitis interna).
Przyczyny
Wiek, płeć i warunki hodowlane maja niewielki wpływ na rozwój zapalenia ucha, chociaż częściej chorują króliki z oklapniętymi uszami. Z powodu ograniczeń anatomicznych spowodowanych opadającymi uszami może wystąpić zwężenie zewnętrznego przewodu słuchowego, prowadzące do gromadzenia się woskowiny przed błoną bębenkową. Ograniczona wentylacja i zwiększona wilgotność w uchu sprzyjają rozwojowi zapalenia ucha zewnętrznego, a potencjalnie także zapalenia ucha środkowego. Urazy, ciała obce, pasożyty zewnętrzne oraz infekcje wstępujące z dróg oddechowych lub zębów to kolejne przyczyny zapalenia ucha u królików.
Objawy
W zależności od przyczyny mogą występować różne objawy:
- Nagromadzenie woskowiny w uchu zewnętrznym: możliwe zmniejszenie aktywności i reaktywności z powodu tłumienia dźwięku.
- Zapalenie ucha zewnętrznego: potrząsanie głową, drapanie się po uchu, zmiany w małżowinie usznej (np. zaczerwienienie, podwyższenie temperatury małżowiny, wydzielina, obrzęk, krwawienie), ewentualnie uchyłki ucha (pod małżowiną) lub opadnięcie ucha (u królików, które normalnie mają stojące uszy).
- Zapalenie ucha środkowego: może objawiać się przechyleniem głowy, porażeniem nerwu twarzowego lub zespołem Hornera.
- Zapalenie ucha wewnętrznego: może obejmować wyżej wymienione objawy, a także zaburzenia równowagi, pogorszenie ogólnego stanu zdrowia i zmniejszone pobieranie pokarmu.
Diagnostyka
Badanie ucha obejmuje badanie kliniczne, cytologię oraz, w razie potrzeby, badanie bakteriologiczne (z antybiogramem) i mykologiczne wydzieliny usznej. W przypadku podejrzenia zajęcia ucha środkowego lub wewnętrznego konieczne jest zastosowanie dodatkowych technik obrazowania, takich jak badanie rentgenowskie lub tomografia komputerowa. Inne zakażenia układowe wyklucza się na podstawie badań krwi, w tym morfologii krwi z rozmazem oraz badania na obecność przeciwciał przeciwko Encephalitozoon cuniculi.
Poniżej przedstawione zostaną szczegółowe informacje na temat badania ucha, cytologii oraz badania bakteriologicznego.
Badanie kliniczne
Badanie ucha rozpoczyna się od dokładnych oględzin i palpacji ucha zewnętrznego i jego okolic (sprawdzenie pod kątem zadrapań, urazów, uchyłków lub zmian skórnych).
W przypadku przechylenia głowy należy zawsze dokładnie zbadać powieki i wargi. Jednostronne porażenie nerwu twarzowego – objawiające się przykurczem wargi górnej (rys. 2), osłabionym zamknięciem powiek i/lub zespołem Hornera (zwężenie źrenicy, opadanie powiek, zapadnięcie gałki ocznej) – może sugerować zajęcie ucha środkowego lub wewnętrznego.
Przewód słuchowy zewnętrzny bada się za pomocą otoskopu lub wideoendoskopu. W zdrowym uchu delikatne odciągnięcie małżowiny usznej ku górze (rys. 1) zazwyczaj umożliwia wizualizację aż do błony bębenkowej (rys. 3). Jeśli w przewodzie słuchowym znajduje się wydzielina, ważne jest ustalenie, czy jest to jedynie nagromadzona woskowina (biała głębiej, żółtawa bliżej otworu) bez oznak podrażnienia, czy też występują objawy stanu zapalnego, takie jak zaczerwienienie, obrzęk, zmiany chorobowe lub upłynniona wydzielina (rys. 4). Należy również wziąć pod uwagę potencjalne przyczyny pierwotne, takie jak ciała obce lub pasożyty zewnętrzne. W diagnostyce różnicowej pomocne jest badanie cytologiczne.
Pobieranie próbek
Do prawidłowego pobrania próbek potrzebny jest lejek otoskopowy, cienkie wymazówki (z podłożem transportowym), szkiełka podstawowe i szkiełka nakrywkowe. Próbki pobiera się zazwyczaj z zewnętrznego przewodu słuchowego u królików niepoddanych znieczuleniu (próbki z ucha środkowego pobiera się śródoperacyjnie). Owinięcie zwierzęcia ręcznikiem pomaga zapobiec ruchom obronnym (rys. 1).
Aby upewnić się, że próbka została pobrana tak głęboko, jak to możliwe, wymazówkę ostrożnie wprowadza się przez lejek otoskopu tuż przed błonę bębenkową i delikatnie obraca. Następnie rozprowadza się ją na jednym lub dwóch szkiełkach podstawowych, które zostaną poddane ocenie cytologicznej, a następnie, w razie potrzeby, umieszcza w odpowiedniej probówce z podłożem transportowym (do badania mikrobiologicznwgo). Wymazówki można przechowywać w temperaturze pokojowej lub w lodówce do 24 godzin (możliwa jest wysyłka bez chłodzenia).
Zawsze zaleca się pobranie wymazu z obu uszu – również, a nawet szczególnie, jeśli zapalenie dotyczy to tylko jednego ucha – aby uzyskać wgląd w normalny mikrobiom ucha pacjenta (w razie potrzeby próbki można rozprowadzić obok siebie na tym samym szkiełku) (rys. 5).
Cytologia ucha
Cytologia dostarcza ważnych informacji na temat składu wydzieliny (woskowiny lub ropy), a także potencjalnych przyczyn pierwotnych, takich jak pasożyty zewnętrzne, drożdżaki i/lub zwiększona liczba bakterii. W celu przygotowania preparatu cytologicznego wymaz jest rozprowadzany delikatnie cienką warstwą na dwóch szkiełkach. Po wysuszeniu na powietrzu, jedno szkiełko jest poddawane ocenie pod mikroskopem (kondensor w dół, apertura zamknięta, powiększenie 100–400x) w celu wykrycia pasożytów zewnętrznych. Drugi preparat jest barwiony – na przykład barwnikiem Diff-Quick® – i po wysuszeniu na powietrzu również poddawany ocenie (powiększenie 100–400x; 1000x w immersji olejowej, z kondensorem skierowanym do góry i otwartą przesłoną).
Cytologia dostarcza wstępnych informacji na temat rodzaju wydzieliny: bezbarwna woskowina (rys. 6) lub wyraźnie zabarwiona ropa z niciami chromatyny (pozostałości jąder granulocytów obojętnochłonnych i keratynocytów), bakteriami lub drożdżakami (rys. 7).
Można również ocenić ilość bakterii (ziarniaków, pałeczek) i drożdżaków (Malassezia).
Zwiększona liczba smug DNA i bakterii lub Malassezia w preparacie wskazuje na proces zapalny. Bakterii (zawsze tej samej wielkości i kształtu) nie należy mylić z artefaktami barwienia. W preparatach uszu królika zazwyczaj znajduje się tylko kilka nienaruszonych granulocytów neutrofilowych.
Malassezia (Malassezia cuniculi) u królików ma okrągły kształt, może mieć różną wielkość, może tworzyć pąki i barwi się na ciemnoniebiesko (rys. 8).
Badanie cytologiczne należy wykonać przed rozpoczęciem terapii i powtórzyć w trakcie wizyty kontrolnej. W dniu badania nie należy podawać żadnych leków do przewodu słuchowego.
Badanie mikrobiologiczne
W laboratorium posiewy wymazów przeprowadza się na agarze krwawym Columbia oraz agarze Endo, jak również na bulionie wzbogaconym. Płytki inkubuje się w warunkach tlenowych w temperaturze 36 ± 1 °C i sprawdza pod kątem wzrostu bakterii po 16–24 i 48 godzinach. Po 16–24 godzinach inkubacji w temperaturze 36 ± 1 °C, bulion wzbogacony przesiewa się na agar krwawy Columbia i agar Endo i ponownie inkubuje w warunkach tlenowych przez kolejne 16–24 godziny. Wytworzone kolonie bakteryjne identyfikuje się lub różnicuje wizualnie lub za pomocą analizy MALDI-TOF.
Do badania mykologicznego wymazy posiewa się również na agar selektywny dla grzybów i inkubuje w temperaturze 36 ± 1 °C przez maksymalnie 7 dni. Wzrost grzybów identyfikuje się makroskopowo, mikroskopowo lub za pomocą MALDI-TOF.
Mikrobiom ucha
Ucho środkowe jest wolne od drobnoustrojów, gdy jest nienaruszone. Z kolei nawet zdrowe ucho zewnętrzne zawiera niewielką ilość flory mieszanej, która stanowi część fizjologicznego mikrobiomu skóry. Należą do nich Staphylococcus (S.) aureus, Streptococcus spp., Enterococcus spp., Bacillus spp. i pojedyncze gatunki Malassezia spp. (Reuschel 2018, Galuppi i in. 2020).
Wraz ze zmianą warunków środowiskowych lub rozwojem choroby często obserwuje się wzrost liczby patogenów Gram-ujemnych i beztlenowców.
W niedawno przeprowadzonych dwóch niemieckich badaniach, izolowano do 55 gatunków bakterii z 12 rodzin (Hein i in. 2021), przy czym najczęściej wykrywano S. aureus (30%), a następnie Pseudomonas aeruginosa, Pasteurella multocida, Enterobacter cloacae, Escherichia coli, S. haemolyticus, Klebsiella oxytoca i Pasteurella spp. (Reuschel 2018, Hein i in. 2021).
Do 50% badań bakteriologicznych ucha daje wyniki ujemne pomimo makroskopowych dowodów choroby, co wynika z powierzchownego pobrania próbki ropy lub wcześniejszego leczenia. Dlatego też nie należy podawać żadnych leków – w tym środków do czyszczenia uszu ani antybiotyków ogólnoustrojowych – przez co najmniej 5 dni przed pobraniem próbki.
Aby mieć pewność, że hodowla mikrobiologiczna się powiedzie, a wyniki będą wiarygodne, próbkę należy pobrać jak najgłębiej i bez zanieczyszczeń, najlepiej przed rozpoczęciem terapii.
Podsumowanie
Ciężkiemu zapaleniu ucha środkowego można często zapobiec poprzez wczesne wykrycie i ukierunkowane leczenie. Badanie otoskopowe i cytologia stanowią wstępne etapy diagnostyki.
Dr Corinna Hader, Dr Jutta Hein
Literatura uzupełniająca
Reuschel M. Untersuchungen zur Bildgebung des Kaninchenohres mit besonderer Berücksichtigung der Diagnostik einer Otitis bei unterschiedlichen Kaninchenrassen [Dissertation]; Hannover: Stiftung Tierärztliche Hochschule Hannover; 2018.
Hein J, Maier H, Meyer C. Kaninchenohren – Keimspektrum und Resistenzverhalten der häufigsten Erreger 2015 – 2019. [Poster] 3. Augsburger Thementage der DGK-DVG, online; 22.-24.01.2021. Abstract Kleintierpraxis 2021;4(66):243-247.
Galuppi R, Morandi B, Agostini S, Dalla Torre S, Caffara M. Survey on the Presence of Malassezia spp. in Healthy Rabbit Ear Canals. Pathogens. 2020 Aug 25;9(9):696. doi: 10.3390/pathogens9090696.
