Niewłaściwe warunki hodowlane oraz dieta są najważniejszymi powodami wizyt ptaków i gadów w gabinetach weterynaryjnych. Jednym z powodów jest fakt, że często bardzo trudno jest utrzymać lub zastąpić naturalne warunki bytowania tych gatunków. Wiele ptaków i gadów utrzymywanych w domach, pochodzą z rejonów tropikalnych z innym klimatem, większą dostępnością światła słonecznego, które jest warunkiem do produkcji witaminy D. Poza tym sama dieta jest całkowicie inna. W dzikich, naturalnych warunkach zwierzęta mają szeroki dostęp do różnorodnego pokarmu roślinnego oraz zwierzęcego, które jest ciężkie do odtworzenia w warunkach hodowlanych (obrazek 1).
Tak więc również zawartość składników odżywczych w diecie jest inna. I tak np. nasiona są pokarmem typowo z niską zawartością witamin A i D, oraz wapnia (Harper and Skinner 1998; Koutsus 2016). Podobny problem dotyczy owadów, które powinny być karmione wysokiej jakości paszą, zanim zostaną podane zwierzętom (Boyer and Scott 2019). Gatunki mięsożerne powinny być karmione całymi ofiarami, ponieważ zawartość składników odżywczych w narządach np. takich jak wątroba, jest naturalnie różna od tych dostępnych z tkanki mięśniowej.
Witaminy są ważnym elementem dla ciała i mają szeroki zakres funkcji:
- Witamina A (retinol) jest ważna dla wzroku, rozrodu, rozwoju embrionalnego, układu odpornościowego, metabolizmu kości, hematopoezy oraz tkanki nabłonkowej. Wiele gatunków roślinożernych potrafią metabolizować pochodzący z diety beta-karoten do witaminy A oraz go wykorzystywać. Oznacza to, że u tych gatunków znacznie rzadziej występują jej niedobory.
- Witamina B1 (tiamina) jest ważna dla układu nerwowego; zaburzenia neurologiczne wywoływane niedoborem tiaminy są szczególnie powszechne u gatunków rybożernych, ponieważ bakterie syntetyzujące tiaminę są często znajdowane w rybach.
- Witamina B2 (ryboflawina) jest ważnym enzymem w procesach oksydacyjnych.
- Witamina B3 (niacyna) odgrywa rolę we wchłanianiu pokarmu, trawieniu, produkcji hormonów oraz krążeniu krwi.
- Witamina B5 (kwas pantotenowy) jest ważna w metabolizmie węglowodanów i tłuszczów oraz w syntezie cholesterolu.
- Witamina B6 (pirydoksyna) jest ważna w metabolizmie aminokwasów i tłuszczów oraz w syntezie epinefryny i norepinefryny.
- Witamina B7 (biotyna) odgrywa ważną rolę w metabolizmie węglowodanów, tłuszczów i białek jako kofaktor dla wielu enzymów.
- Witaminy B9 (kwas foliowy) i B12 (kobalamina) są istotne dla hematopoezy.
Większość witamin z grupy B jest syntetyzowana przez bakterie w przewodzie pokarmowym gatunków roślinożernych, przez co ich niedobory występują u tych gatunków stosunkowo rzadko.
- Witamina C (kwas askorbinowy) jest antyoksydantem i istotnym koenzymem w metabolizmie białka i kolagenu.
- Witamina D, szczególnie witamina D3 (cholekalcyferol) jest ważna dla regulacji poziomu wapnia, fosforu i magnezu oraz odgrywa ważną rolę w metabolizmie kości.
- Witamina E (tokoferol) jest ważnym antyoksydantem i wraz z selenem odgrywa ważną rolę w metabolizmie mięśni. Niedobory witaminy E były często opisywane u gadów, szczególnie u gatunków mięsożernych takich jak krokodyle, węże, jaszczurki oraz żółwie morskie.
Popularną odpowiedzią na potencjalne niedobory witamin jest dodawanie do diety dużej ilości witamin i pierwiastków śladowych. Należy jednak pamiętać, że również nadmierna suplementacja składników odżywczych może prowadzić do problemów zdrowotnych. Najlepiej znana nadmierna suplementacja u gadów to hiperwitaminoza A u żółwi lądowych, która może doprowadzić do nasilonego oddzielania skóry. Nadmierne spożywanie witaminy D może prowadzić do odkładania się depozytów wapnia w różnych organach.
Kolejną kwestią jest jak określić czy zwierzę ma odpowiedni poziom wszystkich potrzebnych składników. Klasyfikacja między dwiema grupami witamin jest ważna w tym kontekście: witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E i K, oraz witaminy rozpuszczalne w wodzie: witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B5, B6, B9, B12) oraz witamina C. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach magazynowane są w wątrobie, a także w tkance tłuszczowej. Oznacza to, że z jednej strony ich niedobory nie prowadzą w szybkim tempie do wystąpienia objawów klinicznych, ale z drugiej strony biopsja narządu takiego jak wątroba jest wymagana do pełnego określenia równowagi witaminowej zwierzęcia. Badania na nimfach (Nymphicus hollandicus) wykazały, że ptaki nie rozwijają klinicznych niedoborów nawet po dwóch latach braku witaminy A w diecie (Koutsos et al. 2003).
Magazynowanie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach może również powodować zatrucie, bo witaminy te mogą kumulować się w ciele przy trwałym spożywaniu zwiększonych ilości. Z kolei witaminy rozpuszczalne w wodzie magazynowane są w ciele przez krótki okres (zwykle kilka dni). Oznacza to, że ich niedobory mogą pojawić się gwałtownie, a zatrucia nimi są rzadziej spotykane, ponieważ nadmiar jest łatwo wydalany – często z moczem, jak np. większość witamin B oraz witamina C. Jednym ze sposobów określenia statusu witaminowego jest pomiar poziomu witamin we krwi. Należy jednak pamiętać, że takie pomiary odzwierciedlają jedynie stężenia witamin we krwi w momencie pobrania próbki, na które wpływają niedawne spożycie witamin i ich uwalnianie z zapasów organizmu.
U ptaków i gadów istnieje również szereg czynników, które należy uwzględnić przy interpretacji poziomu witamin we krwi. Na przykład, nasze własne badania wykazały, że dostęp do naturalnego światła słonecznego ma pozytywny wpływ na poziom witaminy D we krwi żółwi lądowych i morskich (Testudo hermanni i Trachemys scripta) (Geisler i in. 2023) oraz papug żako (Psittacus erithacus).
Dieta również wyraźnie wpływa na poziom witamin we krwi, na przykład poziom witaminy D we krwi papug żako był wyższy, gdy były karmione różnymi suplementami. U żółwi lądowych również występowały różnice sezonowe, przy czym najwyższe poziomy witamin B1, B2 i B6 odnotowano u żółwi greckich (Testudo hermanni) latem. Jednym z wyjaśnień tego zjawiska jest to, że zwierzęta nie pobierają żadnych składników odżywczych zimą z powodu hibernacji, a zatem poziom witamin jest bardzo niski wiosną, a następnie wzrasta latem z powodu zwiększonego spożycia. Jednak w ciągu lata zawartość składników odżywczych w roślinach zmienia się (zwiększa się udział włókna surowego), podobnie jak spektrum spożywanych roślin, tak że wartości ponownie spadają jesienią. Płeć również wpływa na poziom niektórych witamin we krwi. Na przykład odkryliśmy, że samice żółwi greckich miały niższy poziom witamin A, B1 i B2, ale wyższy poziom witaminy E niż samce. Wyższe poziomy witaminy E stwierdzono również u samic żółwia błotnego (Trachemys scripta) (Leineweber i in. 2025). Przyczyną tego mogą być różnice w metabolizmie indukowane hormonami między płciami oraz fakt, że samice włączają witaminy i inne składniki odżywcze do jaja podczas witelogenezy. Czynniki te utrudniają ustalenie przedziałów referencyjnych dla każdego gatunku. Niemniej jednak pomiar może być przydatny, zwłaszcza w przypadkach podejrzenia hipo- lub hiperwitaminozy, w celu potwierdzenia podejrzenia i monitorowania przebiegu terapii.
Oferujemy nowy profil witaminowy dla ptaków i gadów, który zawiera witaminy A, D2, D3 i E, do którego wymagane jest 500 μl surowicy lub osocza heparyny. Określeniu poziomu innych witamin można również zlecić jako badania indywidualne.
Dr. Christoph Leineweber
Literatura uzupełniająca:
Boyer TH, Scott PW. Nutritional Diseases. In: Divers SJ, Stahl SJ, eds. Mader´s Reptile and Amphibian Medicine and Surgery. 3rd ed. St. Louis, MO: Elsevier Inc; 2019:932-951.
Geisler G, Leineweber C, Pees M, Öfner S, Marschang RE. The effects of sex, season, and natural sunlight on plasma vitamin D3 levels in two chelonian species (Testudo hermanni, Trachemys scripta) and their interaction with calcium, phosphate, and magnesium as associated plasma compounds. Front Amphib Reptile Sci. 2023;1:1268801.
Harper EJ, Skinner ND. Clinical nutrition of small psittacines and passerines. Sem Avian Exotic Pet Med. 1998;7(3):116-127.
Koutsos EA, Tell LA, Woods LW, Klasing KC. Adult cockatiels (Nymphicus hollandicus) at maintenance are more sensitive to diets containing excess vitamin A than to vitamin A – deficient diets. J Nutr. 2003;133(6):1898-1902.
Koutsos EA. Foundations in Avian Nutrition. In: Speer BL (eds.). Current therapy in Avian Medicine and Surgery. 1st ed. St. Louis (MO): Elsevier Inc.; 2016. p. 144
Leineweber C, Geisler G, Öfner S, Marschang RE. Blood vitamin concentrations in pond sliders (Trachemys scripts) under human care in central Europe and possible seasonal and sex-specific influences. Animals 2025;15(6):859.
