Nowotwory wewnątrzgałkowe u psów i kotów są stosunkowo rzadkie, w porównaniu do nowotworów dotyczących innych narządów. Nowotwory pierwotne występują częściej niż zmiany przerzutowe.
Rozpoznanie kliniczne nowotworów wewnątrzgałkowych jest często trudne. W przeciwieństwie do zmian skórnych, nowotwory oka mogą nie być łatwo widoczne i pozostać niewidoczne od zewnętrznej powierzchni oka. Guzy wewnątrzgałkowe mogą również wywoływać różne objawy kliniczne, zależnie od tego, jakich konkretnych struktur wewnątrzgałkowych dotyczy dany guz, co dodatkowo komplikuje diagnozę kliniczną.
Nawet bardzo małe i/lub łagodne guzy mogą powodować znaczne zaburzenia w funkcjonowaniu oka. Do typowych objawów klinicznych należą: pogorszenie lub utrata wzroku, destrukcja tkanek oraz wtórna jaskra — wszystko to często skłania właścicieli do konsultacji weterynaryjnej. Mimo że wpływ guza zależy od jego lokalizacji anatomicznej, nowotwory wewnątrzgałkowe są częstą przyczyną enukleacji (chirurgicznego usunięcia gałki ocznej).
Zarówno u psów, jak i kotów najczęstszym pierwotnym nowotworem wewnątrzgałkowym są guzy melanocytarne. Zgodnie z klasyfikacją WHO dzielimy je na: łagodne — określane jako melanocytoma, oraz złośliwe — określane jako melanoma (czerniak).
W obrębie oka najczęstszą lokalizacją dla rozwoju guzów melanocytarnych u zwierząt, jest przednia błona naczyniowa. U psów guzy te są zazwyczaj łagodne, natomiast u kotów najczęściej mają charakter złośliwy. Z kolei nowotwory melanocytarne w tylnej błonie są rzadkie i zazwyczaj łagodne u obu gatunków.
Poniżej omówimy bardziej szczegółowo cechy charakterystyczne dwóch najczęściej rozpoznawanych nowotworów u psów i kotów.
Feline Diffuse Iris Melanoma (FDIM) – Rozlany czerniak tęczówki u kota
Guzy melanocytarne stanowią 67% wszystkich pierwotnych nowotworów oka u kotów. Najczęstszym z nich jest właśnie rozlany czerniak tęczówki (FDIM), Z kolei inne formy guza melonocytarnego takie jak czerniaki rąbkowe i atypowe są znacznie rzadziej diagnozowane.
FDIM może wystąpić u kotów w każdym wieku (średnio: 9,4 roku). Nie wykazano predyspozycji rasowych ani płciowych. Rozlany czerniak tęczówki jest zmianą złośliwą i ma bardzo zróżnicowany obraz kliniczny, co utrudnia jej rozpoznanie, szczególnie w początkowych stadiach.
Zmiany często zaczynają się od pojedynczych lub mnogich, płaskich, czarnych plamek widocznych na powierzchni tęczówki — są to melanozy tęczówki, uważane za łagodny stan przedczerniakowy. Postęp choroby jest bardzo zmienny i dlatego nieprzewidywalny. Zmiany mogą pozostawać stabilne przez miesiące, a nawet lata, podczas gdy niektóre ogniska wykazują bardzo szybki postęp, z miejscowo inwazyjnym wzrostem i przerzutami w krótkim czasie. To również komplikuje leczenie kliniczne.
Wczesne stadium FDIM i melanoza tęczówki są nie do rozróżnienia klinicznie. Dopiero badanie histopatologiczne potwierdza przejście w postać złośliwą — gdy atypowe melanocyty zaczynają naciekać zrąb tęczówki.
Klinicznie melanoza tęczówki i wczesne stadia rozlanego czerniaka tęczówki u kotów są nie do odróżnienia. Przejście od melanozy tęczówki do złośliwego czerniaka tęczówki u kotów można potwierdzić jedynie badaniem histologicznym. W melanozie tęczówki melanocyty są ograniczone wyłącznie do powierzchniowych warstw tęczówki. Gdy atypowe melanocyty wnikają do zrębu tęczówki, zmiany przekształcają się w rozlanego czerniaka tęczówki u kotów. W tym stadium klinicznie obserwuje się pogrubienie tęczówki, zmiany w kształcie źrenicy (dyscoria) i zmniejszoną ruchomość źrenicy.
Postęp choroby może być powolny lub szybki. Niestety, jak dotąd nie ma wiarygodnej metody przewidywania szybkości postępu choroby, ponieważ czynniki wpływające na jej tempo pozostają nieznane. W przypadku powolnego postępu choroby, wczesne objawy obejmują zwiększenie liczby lub rozmiaru czarnych plamek w tęczówce. Powierzchnia tęczówki może stracić gładkość.
W miarę postępu choroby, w otaczających tkankach można zaobserwować miejscowo inwazyjny wzrost (rys. 2A+2B). Masy mogą w różnym stopniu rozprzestrzenić się na tęczówkę, kąt przesączania i ciało rzęskowe, a czasami obejmować całą gałkę oczną i otaczające tkanki. W przypadku niedrożności kąta przesączania, odpływ cieczy wodnistej zostaje zablokowany i rozwija się jaskra wtórna.
W zaawansowanych przypadkach mogą wystąpić przerzuty. Podczas gdy przerzuty wewnątrzgałkowe najprawdopodobniej powstają poprzez złuszczanie komórek nowotworowych do cieczy wodnistej oka, najczęstszą drogą przerzutów pozagałkowych jest rozsiew drogą krwionośną przez splot żylny twardówki, co sprawia, że naciekanie splotu żylnego twardówki jest istotnym czynnikiem prognostycznym.
Przerzuty najczęściej występują w narządach jamy brzusznej, zwłaszcza w wątrobie. Mogą również obejmować śledzionę, węzły chłonne, kości i płuca.
Niestety, dane dotyczące potencjalnego występowania przerzutów są skąpe. Zgłaszane przypadki przerzutów wahają się od 19 do 63%. Jednak badania te często opierają się na niskiej liczbie przypadków lub obejmują stosunkowo dużą liczbę przypadków już w zaawansowanym stadium. W związku z tym wyniki te należy interpretować ostrożnie, ponieważ mogą one prowadzić do błędnego zawyżenia częstości występowania przerzutów. Chociaż okres między rozpoznaniem FDIM a zgonem z powodu przerzutów może trwać wiele lat, rokowanie pozostaje ostrożne.
Do tej pory jedyną dostępną opcją leczenia czerniaka rozlanego tęczówki u kotów jest enukleacja. Terapie adjuwantowe w leczeniu przerzutów czerniaka rozlanego tęczówki u kotów, takie jak stosowane w przypadku czerniaka u psów, nie są dostępne. Rozpoznanie melanozy tęczówki należy interpretować ostrożnie, ponieważ zmiany mogą dość szybko postępować i stać się złośliwe. Dlatego zaleca się dokładne i częste ponowne badania kliniczne.
Czynniki negatywnego rokowania (zwiększone ryzyko przerzutów):
- Liczba mitoz > 7 w polu widzenia w dużym powiększeniu
- Naciekanie splotu żylnego twardówki, naczyniówki i tkanki łącznej
- Martwica guza
- Obecność wtórnej jaskry
Guzy melanocytarne przedniej błony naczyniowej oka u psów
Guzy melanocytarne przedniej błony naczyniowej oka są najczęstszymi pierwotnymi guzami wewnątrzgałkowymi u psów. Guzy te najczęściej występują u psów w średnim i starszym wieku, ale mogą wystąpić w każdym wieku. Nie jest znana predylekcja rasowa ani płciowa. Ogólnie rzecz biorąc, w przeciwieństwie do kociego rozlanego czerniaka tęczówki, guzy melanocytarne przedniej błony naczyniowej oka u psów są zazwyczaj uważane za łagodne. Potocznie, guzy melanocytarne przedniej błony naczyniowej oka u psów są często określane jako czerniaki, pomimo ich zazwyczaj łagodnego charakteru biologicznego. Jednak zgodnie z klasyfikacją WHO, łagodne warianty powinny być prawidłowo nazywane melanocytoma, a złośliwe czerniakiem.
Klinicznie, guzy melanocytarne błony naczyniowej oka u psów mają zróżnicowany wygląd i często dotyczą tęczówki, ciała rzęskowego lub obu tych narządów. Rzadko dochodzi do zajęcia naczyniówki. Miejscowe rozprzestrzenienie się nowotworu często prowadzi do jaskry, podobnej do jaskry u kotów.
Łagodna psia melanocytoma przedniej błony naczyniowej oka ma dość jednolity wygląd, niezależnie od miejsca wewnątrzgałkowego, w którym się rozwija. Zazwyczaj guzy te są silnie pigmentowane i składają się z komórek wrzecionowatych lub zaokrąglonych poligonalnych, wykazujących jedynie minimalną atypię komórkową i jądrową (rys. 3B). Mitozy występują rzadko lub nie występują wcale. Wiele psich melanocytom błony naczyniowej oka rozprzestrzenia się wzdłuż sieci rogówkowo-twardówkowej do sąsiedniego zrębu rogówki. Ponadto, twardówka i tkanki pozatwardówkowe są często naciekane przez te guzy (rys. 3A).
Zatem, mimo że łagodna, melanocytoma przedniego odcinka błony naczyniowej oka u psów regularnie wykazuje miejscowy, inwazyjny wzrost, który w innych nowotworach często interpretuje się jako oznakę złośliwości. Jednakże o przerzutach nowotworu donoszono jedynie w nielicznych przypadkach u psów z guzami melanocytarnymi przedniej części błony naczyniowej oka, co sprawia, że miejscowo inwazyjny wzrost nie jest wiarygodnym parametrem złośliwości nowotworu i nie pozwala na różnicowanie wariantów łagodnych od złośliwych.
Z kolei liczba mitotyczna jest ważniejszym czynnikiem prognostycznym nowotworu złośliwego, ponieważ przerzuty są szczególnie obserwowane w przypadkach z wysoką liczbą mitotyczną (> 4 na 10 pól widzenia w dużym powiększeniu). Niestety, pomimo liczby mitotycznej, inne cechy histologiczne predykcyjne złośliwego zachowania biologicznego pozostają do tej pory nieznane. Ogólnie rzecz biorąc, w rzadkich wariantach złośliwych (czerniaku) widoczna jest atypia komórkowa i jądrowa, a guzy często są subtelnie lub bezbarwnie zmienione, co utrudnia diagnozę.
Badanie immunohistochemiczne może być w tych przypadkach cennym narzędziem potwierdzającym melanocytarne pochodzenie komórek nowotworowych.
Tab. 1: Przegląd cech klinicznych kociego rozlanego czerniaka tęczówki i psiego melanocytoma przedniej błony naczyniowej oka.
| Koci rozlany czerniak tęczówki | Psia melanocytoma przedniej błony naczyniowej | |
|---|---|---|
| Charakter | Złośliwy | Łagodny (w większości przypadków) |
| Inwazyjny wzrost lokalny | Tak, oznaka złośliwości | Tak, ale nie jest wiarygodnym wskaźnikiem złośliwości |
| Przerzuty | Tak | Nie |
| Przebieg choroby | Wysoce zmienny | Powolny |
| Rokowanie | Ostrożne | Dobre po enukleacji |
Wnioski
Zarówno u psów, jak i u kotów, trudno jest odróżnić łagodne/prekursorowe stadia nowotworu błony naczyniowej oka od złośliwego nowotworu błony naczyniowej oka wyłącznie na podstawie obrazu klinicznego.
U kotów z hiperpigmentacją tęczówki należy przeprowadzić dokładne badanie fizykalne i okulistyczne. Badanie histologiczne jest niezbędne do odróżnienia melanozy tęczówki od wczesnych stadiów rozlanego czerniaka tęczówki u kotów. Zaawansowane badania obrazowe, takie jak USG, TK lub MRI, można rozważyć w celu oceny stopnia inwazyjności i obecności przerzutów, ponieważ potencjał przerzutowy w rozlanym czerniaku tęczówki u kotów jest wyższy niż w guzie melonocytarnym przedniej błony naczyniowej oka u psów.
U psów z guzem melonocytarnym przedniej błony naczyniowej oka rokowanie co do długości życia w przypadkach łagodnych (melanocytoma) jest dobre, chociaż często zaleca się enukleację. W nielicznych przypadkach guzy wykazują liczbę mitotyczną przekraczającą 4 na 10 pól widzenia w polu widzenia o dużym powiększeniu, co klasyfikuje je jako czerniaki. Czerniaki wiążą się z ostrożnym rokowaniem dożywotnim, ze względu na złośliwość, szybszą progresję i większe prawdopodobieństwo wystąpienia przerzutów.
Konieczne są dalsze badania w celu zrozumienia czynników i mechanizmów wpływających na progresję czerniaka tęczówki u kotów oraz dokładniejszego przewidywania chorób przerzutowych.
Podsumowanie
- U kotów, nowotwory melanocytarne przedniej błony naczyniowej (FDIM) są często złośliwe, mogą dawać przerzuty i wymagają wnikliwej diagnostyki oraz szybkiego działania.
- U psów, guzy melanocytarne przedniej błony naczyniowej są najczęściej łagodne, mimo częstego lokalnego naciekania, a rokowanie jest dobre, o ile nie występuje wysoka aktywność mitotyczna.
- Obraz kliniczny nie pozwala jednoznacznie odróżnić guza łagodnego od złośliwego — konieczne są badania histopatologiczne.
- Zaawansowane obrazowanie (USG, TK, MRI) może pomóc ocenić inwazyjność i obecność przerzutów.
- Konieczne są dalsze badania, aby zrozumieć mechanizmy progresji FDIM i przewidywać złośliwość czerniaków u psów.
Nasza oferta usług w zakresie nowotworów:
- Patohistologia
- Patohistologia o zwiększonym stopniu złożoności
- Cytologia
- Badania immunohistochemiczne
- i wiele innych.
Cynthia de Vries, DVM, Dipl. ECVP
Dr. Christina Stadler, Specialist Veterinarian for Pathology
