Kategoria Artykuły

Tekst został przygotowany przez autorki z Niemiec i przedstawia sytuację w Niemczech. W Polsce tularemia również podlega obowiązkowi zgłaszania.

Diagnozowanie chorób zakaźnych u królików nie zawsze jest łatwe. Po pierwsze, króliki wykazują objawy kliniczne dość późno, a po drugie, często z opóźnieniem trafiają do gabinetu weterynaryjnego. Szczególnym wyzwaniem dla lekarza weterynarii jest diagnostyka chorób zakaźnych o nieswoistych objawach.

Każde postępowanie należy rozpocząć od szczegółowego wywiadu klinicznego. Podczas wywiadu należy zapytać o warunki życia zwierzęcia (czy jest to jedyne zwierzę, czy żyje w stadzie). Dla postepowania z pacjentem ważne jest: jego wiek, stan szczepień oraz wszelkie nietypowe zdarzenia.

Dokładne badanie kliniczne oraz podstawowe badanie krwi są równie istotne jak laboratoryjne rozpoznanie samego zakażenia. To jaki materiał zostanie przekazany do laboratorium oraz wykorzystywane metody diagnostyczne zależą od podejrzewanego zakażenia.

W poniższym opracowaniu opisano szczegółowo wybrane choroby zakaźne o nieswoistych objawach oddechowych i/lub głównie żołądkowo-jelitowych. Dla większej przejrzystości najważniejsze informacje zostały przedstawione w formie tabelarycznej.

Zakażenia o nieswoistych objawach

U pacjentów z niespecyficznymi objawami, takimi jak apatia, ospałość i brak apetytu, czy też w przypadku nagłej śmierci, często trudno znaleźć bezpośrednie powiązania z określonym czynnikiem zakaźnym. Częstymi śmiertelnymi chorobami zakaźnymi w tej kategorii są wirusowa krwotoczna choroba królików (RHD) i tularemia.

Tularemia

Mimo że tularemia jest rzadką chorobą, ostatnie przypadki w Niemczech i ich potencjał zoonotyczny nie pozwalają o niej zapomnieć.

Tularemia, nazywana też „gorączką zajęczą”, jest zoonozą bakteryjną podlegającą obowiązkowi zgłaszania (czynnik etiologiczny: Francisella tularensis). Głównym rezerwuarem w Niemczech są europejskie zające, ale króliki, gryzonie, wiewiórki i dzikie przeżuwacze również mogą być zarażone.

Pomimo niskiej zachorowalności wśród ludzi (17 – 72 przypadki rocznie w Niemczech) [1]), tularemia podlega obowiązkowi zgłaszania u ludzi (§ 7 par. 1 niemieckiej ustawy o zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych) i jest uważana za chorobę zawodową myśliwych oraz osób zajmujących się handlem zającami lub przetwarzaniem ich na produkty spożywcze [1].

Ze względu na wysoką zakaźność (dawka zakaźna to 10-50 (!) patogenów), możliwość ciężkiego przebiegu choroby w niektórych przypadkach i duże szanse na wyleczenie w przypadku wcześnie wdrożonego leczenia u ludzi, diagnostykę należy przeprowadzić szybko jeśli istnieje jakiekolwiek podejrzenie tularemii. Zakażenie ludzi następuje drogą usta-nos, przez spojówki, błony śluzowe lub zmiany skórne. Źródłem zakażania może być: patroszenie zwłok, skażona i niewystarczająco podgrzana żywność, zanieczyszczona woda, aerozole oraz ukąszenia/użądlenia stawonogów (kleszcze, komary, gzy).

Typowe objawy kliniczne u ludzi obejmują: niespecyficzne objawy grypopodobne, owrzodzenia skóry, powiększenie węzłów chłonnych oraz ropne zapalenie węzłów chłonnych, gorączkę, zapalenie spojówek i zapalenie płuc. W leczeniu zaleca się aminoglikozydy, fluorochinolony, tetracykliny, chloramfenikol lub ryfampicynę [2].

Profilaktyka u ludzi polega na: unikaniu niezabezpieczonego kontaktu z dzikimi zwierzętami, zachowaniu higieny pracy przy obchodzeniu się z chorymi lub martwymi dzikimi zwierzętami i dziczyzną, spożywaniu wyłącznie dobrze ugotowanych potraw z dziczyzny.

Tabela 1: Podstawowe informacje na temat tularemii u królików i zajęcy [1, 3 – 5]

Tularemia Dane i fakty
Czynnik etiologiczny
  • Francisella tularensis, rodzina Francisellaceae (Proteobacteria)
  • Gram-ujemna, nieruchoma, pleomorficzna pałeczka
  • zakres żywicieli: głównie zające (rezerwuar: gryzonie i inne); Zoonoza! Podlega obowiązkowi zgłaszania!
Zakażenie

okres inkubacji: 3 – 5 (14) dni [2, 3]

  • owady gryzące, kleszcze
Transmisja
  • wydzieliny i odchody
  • wektor: kleszcze (mogą być żywicielem przez wiele miesięcy, namnażanie patogenów i transmisja przezowaryczna [4]), gzy, komary
Obraz kliniczny

postać od łagodnej do śmiertelnej

  • ostry przebieg: apatia, gorączka, przyspieszenie oddechu, potargane futro, pobudzenie, powiększenie węzłów chłonnych, biegunka, wymioty, duszność, posocznica [1]
  • przewlekły przebieg: wychudzenie, ropnie śledziony, ropnie wątroby [5]
Przebieg
  • łagodny do ciężkiego (śmiertelnego), śmierć następuje zwykle po 2-13 dniach w wyniku sepsy
Rozpoznanie
  • podejrzenie: obraz kliniczny i wywiad: kontakt z „dzikim zwierzęciem”
  • wykrycie bezpośredniego patogenu testem PCR: krew EDTA, wymaz, węzły chłonne, śledziona
  • badanie histopatologiczne
Leczenie brak, choroba śmiertelna!
Profilaktyka
  • wysoka wytrzymałość (0 – 10 °C: tygodnie, < 0 °C: miesiące)
  • łatwy do zabicia bakteriobójczymi środkami dezynfekującymi
  • nie ma zatwierdzonej szczepionki w Europie

Infekcje z objawami z dróg oddechowych

 Objawy ze strony układu oddechowego, takie jak kichanie, kaszel, wydzielina z nosa i oczu, a przede wszystkim duszność, pojawiają się, gdy występują zaburzenia w górnych i/lub dolnych drogach oddechowych oraz zmiany zapalne w obszarze pozaoddechowym, które zaburzają wymianę gazową. Przyczyny takiego stanu mogą być wielorakie Oprócz zmian kardiologicznych, urazowych, degeneracyjnych i/lub nowotworowych najczęstszą przyczyną są infekcje.

Króliczy katar (Rhinitis contagiosa cuniculi)

Króliczy katar jest jednym z najczęstszych powodów wizyty z królikiem u lekarza weterynarii. Nieżyt nosa królików jest globalnie rozprzestrzenionym, niezależnym od wieku, najczęściej bakteryjnym zakażeniem mieszanym górnych i czasami dolnych dróg oddechowych. Wiele królików jest bezobjawowymi nosicielami. W okresie obniżonej odporności wywołanej stresem lub innymi chorobami, zakażenie może dawać objawy kliniczne. Oprócz zmian w hodowli i nieodpowiednich warunków bytowych, czynniki związane z rasą, takie jak brachycefalia, mogą również prowadzić do zwiększonej zachorowalności[6].

Pasteurella (P.) multocida and Bordetella (B.) bronchiseptica, są na przykład uważane za patpgeny współwystępujace króliczego kataru, ale podobnie jak mykoplazmy [7, 8] często występują również w górnych drogach oddechowych zdrowych królików [16]. Zakażenia P. multocida zwykle wywołują nieżyt nosa ze śluzowo-ropną wydzieliną z nosa, ale może również objawiać się zapaleniem ucha, spojówek, płuc, ropniami, infekcjami narządów płciowych i posocznicą  [9]. Ze względu na szeroki zakres żywicieli, uważa się, że zarówno P. multocida, jak i B. bronchiseptica mają pewien potencjał zoonotyczny, a zatem stwarzają ryzyko dla osób lub dzieci z obniżoną odpornością [10, 11].

Tabela 2: Podstawowe informacje na temat króliczego kataru [6 – 7, 12 – 13]

Króliczy katar Dane i fakty
Czynnik etiologiczny

wielorakie, w zależności od inwentarza i hodowli:

  • Hein et al. 2021: 32% Pasteurellaceae, 28% Enterobacteriaceae, 13% Pseudomonaceae, 12% Staphylococcaceae [12]
  • Villa et al. 2001: 43% Mycoplasma spp., 39% Bordetella bronchiseptica, 14% Pasteurella multocida, 14% Chlamydia spp., 10% Staphylococcus aureus, 6% Escherichia coli [7]
  • Rougier et al. 2006: 55% Pasteurella multocida, 52% Bordetella bronchiseptica, 28% Pseudomonas spp., 17% Staphylococcus spp. [13]
Zakażenie
  • usta-nos, droga kropelkowa
Transmisja
  • wydzieliny z dróg oddechowych
Obraz kliniczny
  • jedno- lub obustronny świst z nosa; kichanie; wodnista, później śluzowo-ropna wydzielina z nosa; lepkie przednie łapy; duszności o różnym stopniu nasilenia
  • zaburzony drenaż i wstępujące zakażenia → zapalenie spojówek, ucha środkowego/wewnętrznego, częściowo z zespół przedsionkowy [14]; zapalenie mózgu
  • ciężki przebieg → zapalenie płuc i posocznica
Przebieg
  • łagodny do ciężkiego w zależności od patogenu
Rozpoznanie
  • próbka popłuczyn nosowych
    • popłuczyny należy pobrać z głębszych odcinków górnych dróg oddechowych (aby uniknięć zanieczyszczenia patogenami jelitowymi/środowiskowymi),
    • należy wyczyścić nozdrza wacikiem nasączonym alkoholem
    • należy pobrać próbkę popłuczyn z roztworem soli fizjologicznej za pomocą strzykawki o pojemności 2-3 ml i dołączonej kaniuli dożylnej
  • w przypadku zapalenia woreczka łzowego należy pobrać próbkę popłuczyn z przewodu nosowo-łzowego
    badanie bakteriologiczne: próbka popłuczyn/wymaz z podłożem
  • PCR (Mycoplasma spp.): próbka popłuczyn w sterylne, zamkniętej probówce bez podłoża.
Leczenie
  • w zależności od patogenu/antybiogramu, leki mukolityczne, immunostymulacja
Profilaktyka
  • poprawa warunków chowu i bytowania (przesuszone powietrze z powodu ogrzewania zimą, przeciągi, brak higieny) [6]

Biegunka jest częstym problemem u królików. Oprócz przyczyn żywieniowych często jest spowodowana inwazją pasożytów wewnętrznych. Oprócz wywiadu klinicznego i badania klinicznego niezbędne jest badanie kału!

Kokcydioza

Kokcydioza to zakażenie wywołane przez pierwotniaki, co wiąże się w pewnym stopniu z wysoką śmiertelnością, zwłaszcza wśród młodych zwierząt (patrz Tabela 3).

Tabela 3: Podstawowe informacje na temat kokcydiozy [15, 16]

Kokcydioza Dane i fakty
Czynnik etiologiczny
  • rodzaj Eimeria (E.), pierwotniak
  • postać jelitowa: ponad 25 różnych gatunków Eimeria, zwłaszcza E. intestinalis, E. magna, E. media, E. perforans [15, 16]
  • postać wątrobowa/dróg żółciowych : Eimeria stiedai
Zakażenie
  • doustne połknięcie oocyst (zanieczyszczona woda, żywność)
Transmisja
  • dojelitowa (proliferacja wewnątrzkomórkowa w błonie śluzowej jelit)
  • dorosłe zwierzęta są często przewlekłymi nosicielami przez wiele miesięcy
Obraz kliniczny
  • kokcydioza jelitowa: wzdęcia, wodnista, śmierdząca biegunka; brak apetytu; apatia [15]
  • kokcydioza dróg żółciowych: hepatopatia, zmęczenie, zmniejszone przyjmowanie pokarmu, biegunka lub zaparcia, wodobrzusze, żółtaczka
Przebieg
  • epidemia, wysoka śmiertelność (zwłaszcza młodych zwierząt), w zależności od dawki zakaźnej, chorobotwórczości i indywidualnej odporności
Rozpoznanie
  • badanie kału: mikroskopowe (świeże, flotacja)
Leczenie
  • sulfonamidy, toltrazuril (niezatwierdzony dla małych ssaków)
Profilaktyka
  • oocysty pozostają zakaźne przez wiele miesięcy po sporulacji w świecie zewnętrznym
  • wielokrotne dokładne czyszczenie i dezynfekcja otoczenia [6]

Helmintoza

U królików czasem występuje robaczyca. W przypadku królików znaczenie mają zwłaszcza nicienie (glisty/obleńce) – patrz Tabela 4.

Tasiemce są rzadkie u dzikich królików, a jeszcze rzadsze u królików domowych. Diagnostyka polega na mikroskopowej analizie świeżej próbki kału oraz badania kału metodą flotacji – jeśli podejrzewa się obecność larw przywr również badanie kału metodą sedymentacji.

Tabela 4: Podstawowe informacje o helmintozie u królików [15]

Helmintoza Dane i fakty
Nicienie

Passalurus ambiguus (owsik)

  • częste, pasożytujące głównie w kątnicy
  • larwy wylęgają się w odbytnicy i można je następnie zobaczyć w odbycie i/lub w kale
  • objawy jedynie w przypadku ciężkiej inwazji (zwykle bezobjawowe)
  • rozpoznanie: odcisk z odbytu za pomocą taśmy samoprzylepnej, jaja w kale (świeże, flotacja)

Graphidium strigosum, Trichostrongylus retortaeformis Strongyloides spp., Trichuris leporis

  • rzadkie, zwłaszcza u młodych zwierząt karmionych zanieczyszczoną trawą
  • objawy: apatia, brak apetytu, zapalenie jelit, śluzowo-wodnista biegunka, kacheksja, podostre do przewlekłego nieżytowe zapalenie jelit przy masywnych inwazjach
  • rozpoznanie: flotacja
Nicienie

Anaplocephalidae

  • rzadkie u dzikich królików, bardzo rzadkie u królików domowych
  • żywiciel pośredni: roztocza mchu, roztocza chrząszcza zjedzone z trawą
  • objawy młode zwierzęta: nieżytowe zapalenie jelit z biegunką, kacheksja, zaburzenia rozwojowe, zaparcia w przypadku ciężkiego zakażenia.
  • rozpoznanie: flotacja
Przywry

Fasciola hepatica (motylica wątrobowa), Dicrocoelium dendriticum (motyliczka wątrobowa)

  • rzadko, zwykle nieistotna
  • zakażenie przez zioła skażone metacerkariami lub przez zainfekowane mrówki
  • typowe objawy motylicy: zapalenie wątroby, zapalenie dróg żółciowych, brak apetytu, kacheksja, żółtaczka, powstawanie obrzęków
  • typowe objawy motyliczki: niezauważalne, brak objawów klinicznych
  • rozpoznanie: łączona metoda sedymentacyjno-flotacyjna, najczęściej wyniki sekcji zwłok

Podsumowanie

Nie należy lekceważyć znaczenia chorób zakaźnych u królików. Mając wiedzę na temat możliwych patogenów i odpowiednich metod diagnostycznych, można bezzwłocznie postawić rozpoznanie i wdrożyć optymalne leczenie.

Jana Liebscher, dr Jutta Hein

Piśmiennictwo: Lista publikacji dostępna na życzenie.